Yazan: ODYOMUH

 


2018 yılının yaz aylarında, Konya'nın Çatalhöyük kazı alanında çalışan arkeologlar sıradışı bir bulguyla karşılaştılar. Topraktan çıkan kafatası normal görünüyordu ilk bakışta. Ama dikkatli inceleme yapıldığında, kemikteki kesikler herkesi şaşırttı.

Bu kesikler rastgele değildi. Düzgün, planlı, profesyonel bir müdahalenin izleriydi. Ve 9000 yıl öncesine ait olması her şeyi değiştiriyordu.

Keşif Anı

Dr. Handan Üstündağ'ın ekibi, o sabah rutin bir kazı yapıyordu. Neolitik döneme ait bir yerleşim katmanında çalışıyorlardı. Fırçalarla toprak temizlenirken, beyaz bir şey göründü.

"Bir kafatası daha" diye düşündüler ilk başta. Çatalhöyük'te binlerce iskelet bulunmuştu zaten. Ama bu farklıydı. Üstündeki kesikler çok düzgündü.

Laboratuvara götürdüler. Mikroskop altında incelediklerinde gördükleri inanılmazdı. Kafatasının üst kısmında küçük bir delik. Ve deliğin etrafında iyileşme izleri.

"Bu ameliyat geçirmiş" dedi Üstündağ. "Hem de başarıyla."

Ekip şaşkındı. 9000 yıl önce? Taş Devri'nde? Nasıl mümkün olabilirdi?

Trepanasyon Nedir?

Bu işlemin adı trepanasyon. Kafatasında delik açma ameliyatı. Modern tıpta bile riskli bir operasyon. Peki neden yapılırdı?

Antik insanlar bunun birçok hastalığı iyileştirdiğine inanıyordu. Baş ağrısı, sara nöbetleri, ruhsal hastalıklar... "İçerideki kötü ruhları dışarı çıkarır" diyorlardı.

Ama belki de bilimsel nedenleri vardı. Kafa travması sonrası oluşan kan pıhtılarını boşaltmak. Beyin basıncını azaltmak. Kırık kemik parçalarını çıkarmak.

Her ne sebeple olursa olsun, bu ameliyatı 9000 yıl önce yapmak inanılmaz bir beceri gerektiriyordu.

Nasıl Yapılmıştı?

Modern bilim adamları kafatasını incelediklerinde ameliyatın ayrıntılarını ortaya çıkardılar. Önce obsidyen bıçakla deri kesilmiş. Sonra kas dokusu kenara çekilmiş.

Kemik üzerinde çizikler var. Demek ki önce işaret koymuşlar. Ameliyat yerini planlamışlar. Sonra obsidyen bir alet kullanarak yavaş yavaş kazımışlar kemiği.

Obsidyen çok keskindir. Volkanik cam. Bazı cerrahlar bugün bile tercih ediyor. Modern çelik bistüriden bile keskindir.

Ama 9000 yıl önce anestezi yoktu. Ağrı kesici yoktu. Steril ortam yoktu. Antibiyotik yoktu. Sadece bilgi, beceri ve cesaret vardı.

Hasta nasıl dayanmıştı acaba? Belki bitkisel ilaçlar kullanmışlardı. Afyon, kenevirgillerden elde edilen maddeler. Ya da belki sadece dayanmak zorunda kalmıştı.

İyileşme İzleri

En şaşırtıcı kısım buydu: Hasta ameliyattan sonra yaşamıştı. Kemik iyileşme gösteriyordu. En az birkaç hafta, belki birkaç ay daha yaşamıştı.

Bu ne demekti? Cerrahi başarılıydı. Enfeksiyon olmamıştı. Bakım yapılmıştı. Hasta korunmuştu, beslenmiş, iyileşmesi sağlanmıştı.

9000 yıl önce bir toplum, ameliyat sonrası bakımın önemini biliyordu. Hasta yarasını temiz tutmasını, dinlenmesi gerektiğini, iyi beslenmesi gerektiğini biliyordu.

Sosyal bir yapı vardı demek. Hastaya bakan insanlar, yardım eden topluluk, paylaşan bir kültür. Sadece cerrahi bilgi değil, tıbbi etik de vardı.

Çatalhöyük'ün Gizemi

Çatalhöyük zaten olağanüstü bir yerdi. 9000 yıl önce 10 bin kişinin yaşadığı dev bir yerleşim. O dönem için muazzam büyük.

Evler birbirine bitişik. Kapılar çatıda. Merdivenlerle iniliyordu evlere. Sokak yoktu. İnsanlar damlardan yürüyerek gidiyordu.

Duvarlar renkli resimlerle süslüydü. Hayvan figürleri, av sahneleri, geometrik desenler. Sanat çok gelişmişti. Estetik anlayışları vardı.

Ölülerini evlerinin altına gömüyorlardı. Mutfağın altında, oturma odasının altında. Atalar hep yanlarındaydı. İnanç sistemleri derinlemişti.

Ve şimdi bu trepanasyon bulgusu. Modern cerrahiye benzer bir ameliyat yapma becerileri varmış. Daha ne biliyorlardı acaba?

Başka Örnekler

Aslında Çatalhöyük tek değil. Dünyada binlerce trepanasyon örneği bulundu. Peru'da, Fransa'da, Rusya'da... Her kıtadan.

En eski örnek 10 bin yıllık. Fransa'da bulundu. Demek Neolitik dönemde bu ameliyat yaygındı. Farklı kültürler aynı tekniği geliştirmişti.

Bazı iskeletlerde birden fazla ameliyat izi var. Demek bir kişi hayatında defalarca bu ameliyatı olabiliyordu. Ve hayatta kalıyordu!

Peru'daki İnka medeniyetinde başarı oranı yüzde 90'dı. Modern ameliyathanelerin bile gıpta edeceği bir oran. Nasıl beceriyorlardı?

İnkalar coca yaprağı kullanıyordu anestezi için. Tumi adında bronz bıçaklar kullanıyorlardı. Teknik çok gelişmişti. Kuşaklar boyunca aktarılan bilgi birikimi vardı.

Bilginin Aktarımı

Bu becerilerin nasıl öğrenildiği büyük soru. Yazı yoktu 9000 yıl önce. Kitap yoktu. Nasıl öğretiliyordu?

Usta-çırak ilişkisi olmalıydı. Deneyimli cerrah, genç öğrencilere gösteriyordu. Önce hayvanlarda pratik yapılıyordu belki. Sonra gerçek hastalar.

Her başarı, her başarısızlık bir dersti. Hatalar tekrarlanmıyordu. İyi sonuç veren yöntemler korunuyordu. Nesiller boyu bilgi aktarılıyordu.

Çatalhöyük'te özel bir şifacılar grubu olabilir miydi? Toplumun saygı duyduğu, bilge kabul ettiği kişiler. Hem doktor, hem rahip, hem bilim insanı.

Evlerinde özel aletler bulundu. Obsidyen bıçaklar, kazıma aletleri, iğneler. Belki ameliyat aletleriydi bunlar.

Neden Yapılıyordu?

Çatalhöyük'teki bu özel vakada neden yapıldığını bilmiyoruz. Ama tahminler var.

Belki bir kaza olmuştu. Ava giderken kafasına taş düşmüş olabilir. Ya da kavgada yaralanmış. Kafa travması tehlikelidir. Kanama, şişlik, beyin basıncı...

Ya da sara hastasıydı. Epilepsi nöbetleri geçiriyordu. Antik insanlar bunun kötü ruhlardan kaynaklandığını düşünüyordu. "Delik açarsak ruhlar çıkar" mantığı.

Bazı araştırmacılar ritüel amaçlı olduğunu düşünüyor. Erginlik töreni, şaman olma süreci, özel bir statü kazanma... Ama buna kesin kanıt yok.

Gerçek şu: Ne sebeple olursa olsun, ameliyat başarılıydı. Hasta yaşadı. Ve bu 9000 yıl sonra bile bize ilham veriyor.

Modern Tıbba Mesaj

Bu keşif modern tıbba çok şey öğretiyor. İnsan beyninin potansiyelini mesela. Basit aletlerle neler yapılabileceğini. Bilginin gücünü.

Bugün beyin cerrahisi çok gelişmiş. Robotlar, mikroscoplar, görüntüleme cihazları... Ama temel prensipler aynı. Dikkat, hassasiyet, anatomi bilgisi.

9000 yıl önce bu prensipleri biliyorlardı. Modern teknoloji olmadan, bilimsel metot olmadan keşfetmişlerdi. Gözlem ve denemeydi tek yöntemleri.

Kaç deneme yanılma yaşadılar acaba? Kaç başarısızlık, kaç kayıp... Ama vazgeçmediler. Öğrenmeye devam ettiler. Geliştirdiler tekniklerini.

Bu cesaret ve azim bugün de geçerli. Tıp hala gelişiyor. Yeni yöntemler deneniyor. Hatalardan ders alınıyor. Aynen 9000 yıl önce olduğu gibi.

Çatalhöyük'ün Diğer Sırları

Trepanasyon tek keşif değil Çatalhöyük'te. Her kazı mevsiminde yeni şeyler bulunuyor.

2020'de ahşap bir kaşık bulundu. Üzerinde insan yüzü oyması vardı. 9000 yıllık bir sanat eseri. Detaylar inanılmazdı. Gözler, burun, ağız... Sanki dün yapılmış gibi.

2021'de bir başka mezarda altın boncuklar keşfedildi. Çok küçük, çok ince işçilik. Mücevher yapımında ustalaşmışlardı demek.

2022'de tahıl deposu bulundu. İçinde binlerce yıllık buğday kalıntıları. DNA analizi yapıldı. Bugünkü buğdayın atası olduğu belirlendi.

Her bulgu, Neolitik insanlar hakkında bilgimizi değiştiriyor. İlkel falan değillerdi. Zeki, yaratıcı, becerikliydiler. Toplumsal organizasyonları gelişmişti.

Gelecek Keşifler


Çatalhöyük'ün sadece yüzde beşi kazılmış durumda. Geri kalan yüzde doksan beş hala toprak altında. Kim bilir daha neler var?

Arkeologlar şimdi yeni teknolojiler kullanıyor. Yer radarı, 3D tarama, DNA analizi. Her geçen yıl daha fazla şey öğreniyoruz.

Belki başka ameliyat izleri bulunacak. Belki tıbbi aletler. Belki şifa bitkilerinin kalıntıları. Her bulgu tarihin bir parçasını tamamlıyor.

Çatalhöyük UNESCO Dünya Mirası listesinde. Korunuyor, inceleniyor. Bilim insanları dünyanın dört bir yanından geliyor buraya.

Çünkü burada sadece geçmişi anlamıyoruz. Kendimizi anlıyoruz. İnsanlığın nereden geldiğini, nereye gidebileceğini...

Sonuç

O 9000 yıllık kafatası, şu anda Konya Arkeoloji Müzesi'nde sergileniyor. Küçük bir kemik parçası. Ama anlattığı hikaye devasa.

Bize diyor ki: İnsan zekası her zaman vardı. Şefkat her zaman vardı. Bilim merakı her zaman vardı. Teknoloji değişti, ama insan değişmedi.

Ameliyatı yapan o eski cerrah, başarısız olabilirdi. Hastasını kaybedebilirdi. Toplumdan dışlanabilirdi. Ama denedi yine de. Çünkü iyileştirmek istedi.

9000 yıl sonra, modern cerrahlar aynı motivasyonla ameliyata giriyor. Kurtarmak, iyileştirmek, yaşatmak...

Belki teknoloji değişir. Belki yöntemler gelişir. Ama tıbbın özü hep aynı kalacak: İnsan, insana yardım ediyor.

Ve Çatalhöyük'teki o eski cerrahın ruhu, bugün her ameliyathanede yaşıyor.


çatalhöyük kazıları, neolitik dönem, antik ameliyat, trepanasyon, beyin cerrahisi tarihi, 9000 yıllık kafatası, anadolu tarihi, arkeolojik keşifler, antik tıp, konya arkeoloji, taş devri, ilk cerrahlar, obsidyen alet, paleoantropoloji, insanlık tarihi