Yazan: ODYOMUH

I. Dünya Savaşı (1914-1918), tarihin ilk küresel çatışmasıdır. Bu ders notunda savaşın nedenleri, tarafları, cepheleri, Osmanlı'nın rolü ve savaşın sonuçları anlatılmaktadır.

Ders Notu

I. Dünya Savaşı

1914-1918 | Tarihin İlk Küresel Çatışması

Genel Bakış

I. Dünya Savaşı: 28 Temmuz 1914 - 11 Kasım 1918 tarihleri arasında, İtilaf Devletleri ile İttifak Devletleri arasında yaşanan, 30'dan fazla ülkenin katıldığı tarihin ilk küresel savaşıdır.
4 yıl
Savaş Süresi
30+
Katılan Ülke
~17 M
Toplam Ölü
~20 M
Yaralı
28.06.1914
Suikast
28.07.1914
Savaş Başladı
29.10.1914
Osmanlı Girdi
06.04.1917
ABD Girdi
11.11.1918
Savaş Bitti

Savaşan Taraflar

İtilaf (Anlaşma) Devletleri
  • İngiltere - Sömürge imparatorluğu
  • Fransa - Alsace-Lorraine intikamı
  • Rusya - Panslavizm, Boğazlar
  • İtalya (1915) - Taraf değiştirdi
  • ABD (1917) - Geç katıldı
  • Japonya, Sırbistan, Romanya, Yunanistan...
İttifak (Bağlaşma) Devletleri
  • Almanya - Sömürge ve güç arayışı
  • Avusturya-Macaristan - Balkan hakimiyeti
  • Osmanlı Devleti (1914) - Kaybedilen topraklar
  • Bulgaristan (1915) - Balkan intikamı

İtalya: Başlangıçta İttifak grubundaydı. Ancak 1915'te gizli Londra Antlaşması ile İtilaf tarafına geçti. Karşılığında Güney Tirol ve Dalmaçya kıyıları vaad edildi.

Savaşın Nedenleri

🏭
Ekonomik Rekabet
Sanayi devrimi sonrası hammadde ve pazar arayışı, sömürge yarışı
🇩🇪
Alman Birliği
1871'de kurulan Almanya'nın hızlı yükselişi, İngiltere-Fransa'yı tedirgin etti
🗺️
Sömürgecilik
Afrika ve Asya'daki sömürgeleri paylaşma mücadelesi
💪
Milliyetçilik
Panslavizm, Pantürkizm, Pancermenizm gibi akımlar
⚔️
Silahlanma Yarışı
Büyük devletlerin ordu ve donanmalarını güçlendirmesi
🤝
Bloklaşma
İtilaf ve İttifak bloklarının oluşması, ittifak zincirleri
Kıvılcım - Saraybosna Suikastı (28 Haziran 1914): Avusturya-Macaristan veliahtı Arşidük Franz Ferdinand ve eşi, Sırp milliyetçisi Gavrilo Princip tarafından Saraybosna'da öldürüldü. Bu olay savaşı başlatan kıvılcım oldu.

Osmanlı Devleti'nin Savaşa Girişi

Savaşa giriş tarihi: 29 Ekim 1914 (Karadeniz Olayı)

Osmanlı'nın savaşa giriş nedenleri:

  • Balkan Savaşları'nda kaybedilen toprakları geri alma isteği
  • İttihat ve Terakki yönetiminin Alman yanlısı politikası
  • Kapitülasyonlardan kurtulma umudu
  • Turancılık ideali (Orta Asya Türkleri ile birleşme)
  • Rusya'dan intikam alma düşüncesi

Karadeniz Olayı: Alman gemileri Goeben (Yavuz) ve Breslau (Midilli), Osmanlı bayrağı altında Rus limanlarını bombaladı. Bu olay Osmanlı'yı fiilen savaşa soktu.

Önemli kişiler:

  • Enver Paşa: Harbiye Nazırı, Alman yanlısı, Sarıkamış Harekâtı'nın mimarı
  • Talat Paşa: Dahiliye Nazırı, sonra Sadrazam
  • Cemal Paşa: Bahriye Nazırı, Kanal Cephesi komutanı

Osmanlı Devleti'nin Savaştığı Cepheler

1. Kafkas (Doğu) Cephesi Yenilgi
Rakip: Rusya | Komutan: Enver Paşa
Sarıkamış Harekâtı (1914-1915): Kış şartlarında yapılan taarruz felaketle sonuçlandı. 90.000 asker donarak veya savaşarak şehit oldu. Ruslar Doğu Anadolu'yu işgal etti.
Sonuç: Brest-Litovsk Antlaşması (1918) ile Kars, Ardahan, Batum geri alındı.
2. Çanakkale Cephesi Zafer
Rakip: İngiltere, Fransa, ANZAC | Komutan: Mustafa Kemal
Deniz Savaşı (18 Mart 1915): İtilaf donanması ağır kayıplarla geri çekildi.
Kara Savaşları (Nisan 1915 - Ocak 1916): 8 ay süren muharebeler sonucu düşman püskürtüldü.
Önemi: Savaşın uzamasına neden oldu, Rusya'ya yardım ulaşamadı, Mustafa Kemal tanındı.
3. Kanal Cephesi Yenilgi
Rakip: İngiltere | Komutan: Cemal Paşa
Hedef: Süveyş Kanalı'nı ele geçirerek İngiltere'nin Hindistan yolunu kesmek.
Sonuç: İki taarruz de başarısız oldu. Mısır ve Filistin kaybedildi.
4. Irak Cephesi Karışık
Rakip: İngiltere | Komutan: Halil Paşa (Kut), sonra çeşitli
Kut'ül Amare Zaferi (1916): 13.000 İngiliz askeri esir alındı. Savaşın en büyük Osmanlı zaferi.
Sonuç: 1917'de Bağdat düştü, 1918'de Musul kaybedildi.
5. Suriye-Filistin Cephesi Yenilgi
Rakip: İngiltere, Arap isyancılar | Komutan: Yıldırım Orduları
Gelişmeler: Şerif Hüseyin'in Arap İsyanı (1916) ve Lawrence'ın faaliyetleri.
Sonuç: Kudüs (1917), Şam (1918) kaybedildi.
6. Hicaz-Yemen Cephesi Yenilgi
Gelişme: Şerif Hüseyin'in isyanı ile Mekke ve Medine tehdit altına girdi.
Medine Savunması: Fahrettin Paşa, Mondros'tan sonra bile şehri savundu.
7. Galiçya-Makedonya-Romanya Müttefik Yardımı
Özellik: Osmanlı kendi toprakları dışında, müttefiklere yardım için savaştı.
Galiçya: Avusturya-Macaristan'a yardım için Rusya'ya karşı
Romanya-Makedonya: Bulgaristan ile birlikte

Savaşın Sona Ermesi

Savaşın bitmesinde etkili olan gelişmeler:

  • 1917 - Rusya'nın çekilmesi: Bolşevik Devrimi sonrası Rusya savaştan çekildi (Brest-Litovsk)
  • 1917 - ABD'nin katılması: Alman denizaltılarının ABD gemilerini batırması
  • 1918 - Alman taarruzu başarısız: Son büyük taarruz durduruldu
  • 1918 - Müttefikler teslim: Bulgaristan, Osmanlı, Avusturya-Macaristan, Almanya sırayla teslim
Devlet Ateşkes Antlaşması Tarih
Bulgaristan Selanik Ateşkesi 29 Eylül 1918
Osmanlı Mondros Ateşkesi 30 Ekim 1918
Avusturya-Macaristan Villa Giusti Ateşkesi 3 Kasım 1918
Almanya Rethondes (Compiègne) Ateşkesi 11 Kasım 1918

Barış Antlaşmaları (Paris Konferansı 1919)

Antlaşma Devlet Tarih Sonuç
Versay Almanya 28 Haziran 1919 Ağır şartlar, savaş suçlusu ilan, tazminat
Saint-Germain Avusturya 10 Eylül 1919 İmparatorluk parçalandı
Neuilly Bulgaristan 27 Kasım 1919 Toprak kayıpları, tazminat
Trianon Macaristan 4 Haziran 1920 Topraklarının 2/3'ünü kaybetti
Sevr Osmanlı 10 Ağustos 1920 Uygulanamadı (Kurtuluş Savaşı)

Sevr Antlaşması: Osmanlı'yı parçalayan bu antlaşma, TBMM tarafından reddedildi ve Kurtuluş Savaşı'nın kazanılmasıyla geçersiz kaldı. Yerine Lozan Antlaşması (1923) imzalandı.

Savaşın Sonuçları

Siyasi Sonuçlar

  • 4 imparatorluk yıkıldı (Osmanlı, Rus, Avusturya-Macaristan, Alman)
  • Yeni devletler kuruldu (Polonya, Çekoslovakya, Yugoslavya...)
  • Milletler Cemiyeti kuruldu (1920)
  • ABD dünya siyasetinde söz sahibi oldu

Toprak Değişiklikleri

  • Alsace-Lorraine Fransa'ya geçti
  • Polonya yeniden kuruldu
  • Osmanlı toprakları paylaşıldı (manda yönetimi)
  • Almanya sömürgelerini kaybetti

Ekonomik Sonuçlar

  • Avrupa ekonomisi çöktü
  • ABD alacaklı ülke konumuna geçti
  • Almanya'ya ağır savaş tazminatı
  • 1929 Ekonomik Buhranı'nın zemini hazırlandı

Sosyal Sonuçlar

  • Milyonlarca ölü ve yaralı
  • Kadınlar iş hayatına girdi
  • Rejim değişiklikleri (Rusya'da komünizm)
  • Milliyetçilik güçlendi

II. Dünya Savaşı'nın Temeli: Versay Antlaşması'nın ağır şartları, özellikle Almanya'da büyük hoşnutsuzluk yarattı. Bu durum Nazi Almanyası'nın yükselişine ve II. Dünya Savaşı'na zemin hazırladı.

ÖZET - Sınav İçin Hatırla!

  • Tarih: 28 Temmuz 1914 - 11 Kasım 1918
  • Kıvılcım: Saraybosna Suikastı (Franz Ferdinand)
  • İtilaf: İngiltere, Fransa, Rusya, İtalya, ABD
  • İttifak: Almanya, Avusturya-Macaristan, Osmanlı, Bulgaristan
  • Osmanlı girişi: 29 Ekim 1914 (Karadeniz Olayı)
  • Osmanlı zaferleri: Çanakkale, Kut'ül Amare
  • Osmanlı yenilgileri: Sarıkamış, Kanal, Suriye-Filistin
  • Osmanlı ateşkesi: Mondros (30 Ekim 1918)
  • Yıkılan imparatorluklar: Osmanlı, Rus, Avusturya-Macaristan, Alman
  • Versay Antlaşması: II. Dünya Savaşı'nın temelini attı

İlgili Konular

  • Çanakkale Savaşı
  • Mondros Ateşkesi
  • Sevr Antlaşması
  • Kurtuluş Savaşı
  • Wilson İlkeleri
  • Milletler Cemiyeti
  • II. Dünya Savaşı