Yazan: ODYOMUH

Orun ve ülüş, İlk Türk devletlerinde kurultay ve toylarda uygulanan mevki ve pay sistemini ifade eden kavramlardır. Bu ders notunda orun ve ülüş kavramlarının anlamları, uygulanışı ve Türk devlet geleneğindeki önemi anlatılmaktadır.

Ders Notu

Orun ve Ülüş Nedir?

İlk Türk Devletlerinde Mevki ve Pay Sistemi

Tanım

🪑
ORUN
"Mevki, Makam, Oturulan Yer"
Kurultay ve toylarda boy beylerinin oturacakları yerin belirlenmesidir. Protokol düzenini ifade eder.
🍖
ÜLÜŞ
"Pay, Hisse, Alınan Parça"
Kesilen hayvanın etinden veya ganimetlerden boyların alacakları payın belirlenmesidir.
Kısaca: Orun "nerede oturacaksın", ülüş ise "ne kadar pay alacaksın" sorularının cevabıdır. Her ikisi de Türk devlet geleneğinde hiyerarşi ve düzeni sağlayan önemli kavramlardır.

Kurultayda Orun Düzeni

İlk Türk devletlerinde kurultay (toy) adı verilen devlet meclislerinde herkesin oturacağı yer belliydi. Bu düzene orun denirdi.

Kurultay Oturma Düzeni
KAĞAN
Sağ Kol (Doğu)
Sol Kol (Batı)
Boy Beyi 1
Boy Beyi 2
Boy Beyi 3
Boy Beyi 4
Kağan en üstte, doğu (sağ) batıdan (sol) üstün sayılırdı.

Orunun belirlenmesinde etkili faktörler:

  • Boyun elde ettiği başarılar ve kahramanlıklar
  • Boydaki alp (savaşçı) sayısı
  • Boyun nüfusu ve gücü
  • Geleneksel olarak sahip olunan mevki
  • Kağana gösterilen sadakat

Önemli: Doğu (sağ) yön batıdan (sol) daha üstün kabul edilirdi. Bu nedenle kağanın sağında oturmak büyük bir onurdu.

Ülüş Sistemi

Ülüş, kurultay ve toylarda kesilen hayvanın etinden boyların alacakları payı ifade eder. Her boyun ülüşü farklıydı ve bu da hiyerarşiyi gösterirdi.

Mevki Alınan Et Parçası Anlamı
Kağan Baş En yüksek mevki, egemenlik sembolü
Hatun (Kağan'ın eşi) Kuyruk sokumu Devletin ikinci önemli kişisi
Büyük Oğul Sağ but Veliaht, taht varisi
Vezir Sol but Devlet yönetiminde ikinci adam
Boy Beyleri Sırt, kaburga vb. Mevkilerine göre belirlenir

Ülüşün kapsamı:

  • Toylarda kesilen hayvandan alınan et payı
  • Savaş ganimetlerinden alınan pay
  • Av avlandığında alınan hisse
  • Yayla ve otlak kullanım hakları

Orun ve Ülüşün Siyasi Önemi

Hiyerarşi
Devlet içindeki güç sıralamasını ve protokolü belirliyordu.
İtaat Göstergesi
Kurallara uymak kağana bağlılık anlamına geliyordu.
Düzen Sağlama
Boylar arasındaki anlaşmazlıkları önlüyordu.
Otorite Sembolü
Kağanın hâkimiyetini pekiştiriyordu.

İtaat ve İsyan

Orun ve ülüş kurallarına uymak = Kağana itaat etmek, devlete bağlılık göstermek

Kurallara uymamak veya davete katılmamak = Kağana isyan, otoriteyi reddetmek

Dikkat: Bir boyun orununu veya ülüşünü kaybetmesi, sadece prestij kaybı değil, yayla, otlak ve av hakları gibi somut kayıplar da demekti!

Tarihi Örnekler

Oğuz Kağan Destanı'nda: Kün Han'ın emriyle Irkıl Hoca, Oğuz boylarının orun ve ülüşlerini ayrıntılı şekilde düzenlemiştir. Bu düzenleme yüzyıllar boyunca uygulanmıştır.

Göktürkler'de: Kurultaylarda boy beylerinin oturacakları yerler ve alacakları paylar kesin kurallara bağlıydı.

Selçuklular'da: Anadolu Selçuklu Devleti'nde I. Alaeddin Keykubad zamanında bile ziyafetler Oğuz geleneklerine göre düzenleniyordu.

Kazak ve Kırgızlar'da: Kesilen hayvanın on iki organı (on iki müçe) esas alınır ve misafirlere mevkilerine göre dağıtılırdı.

İlgili Kavramlar

Kavram Anlamı
Kurultay (Toy) Devlet meclisi, önemli kararların alındığı toplantı
Kut Tanrı tarafından verilen yönetme yetkisi
Töre Yazılı olmayan hukuk kuralları, gelenek
İkili Teşkilat Devletin doğu-batı (sağ-sol) şeklinde ikiye ayrılması
Veraset Sistemi Tahtın hanedan üyeleri arasında paylaşılması

ÖZET - Sınav İçin Hatırla!

  • Orun = Mevki, makam, oturulan yer (protokol)
  • Ülüş = Pay, hisse, alınan parça (et veya ganimet)
  • Kurultaylarda boy beylerinin yeri ve payı belliydi
  • Doğu (sağ) batıdan (sol) üstün sayılırdı
  • Kurallara uymak = Kağana itaat
  • Kurallara uymamak = İsyan, otoriteyi reddetmek
  • Oğuz boylarının orun-ülüşü Irkıl Hoca tarafından düzenlendi
  • Hiyerarşi ve düzeni sağlayan temel sistem

İlgili Konular

  • İlk Türk Devletlerinde Devlet Yönetimi
  • Kurultay ve Toy
  • Kut Anlayışı
  • Töre
  • İkili Teşkilat (Doğu-Batı)
  • Oğuz Boyları ve Damgaları
  • Türk Devlet Geleneği