Kurtuluş Savaşı (1919-1922) | Nedenleri, Cepheler ve Sonuçları - Ders Notu
Kurtuluş Savaşı (1919-1922), Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'ndan yenik çıkmasının ardından işgale uğrayan Anadolu'nun, Mustafa Kemal Atatürk önderliğinde bağımsızlığını kazanma mücadelesidir. Bu ders notunda Milli Mücadele'nin tüm aşamaları anlatılmaktadır.
Kurtuluş Savaşı
1919-1922 | Milli Mücadele ve Bağımsızlık
Genel Bakış
Mondros Ateşkesi ve İşgaller
Mondros Ateşkesi (30 Ekim 1918), Osmanlı'nın I. Dünya Savaşı'ndan çekildiği antlaşmadır. Ağır şartlar içeriyordu:
- Osmanlı ordusu terhis edilecek, silahlar teslim edilecek
- Boğazlar İtilaf Devletleri'ne açılacak
- 7. Madde: İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden yerleri işgal edebilecek
- Tüm haberleşme ve ulaşım araçları kontrol altına alınacak
Kritik: Özellikle 7. madde, İtilaf Devletleri'ne istedikleri yeri işgal etme hakkı tanıyordu. Bu maddeye dayanarak Anadolu'nun dört bir yanı işgal edildi.
İşgaller:
| İşgalci | Bölge | Tarih |
|---|---|---|
| İngiltere | İstanbul, Musul, Urfa, Antep, Maraş | 1918 |
| Fransa | Adana, Mersin, Antep, Urfa, Maraş (İngiltere'den devir) | 1919 |
| İtalya | Antalya, Konya, Muğla | 1919 |
| Yunanistan | İzmir ve Batı Anadolu | 15 Mayıs 1919 |
| Ermenistan | Doğu Anadolu (Kars, Ardahan) | 1918-1920 |
Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı
19 Mayıs 1919, Milli Mücadele'nin başlangıç tarihi kabul edilir.
Görev: Mustafa Kemal, 9. Ordu Müfettişi olarak Karadeniz'deki asayişsizliği önlemek ve silahları toplamak için gönderildi.
Gerçek amaç: Mustafa Kemal, bu görevi milli direniş hareketini başlatmak için bir fırsat olarak gördü.
- Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İşgalleri protesto mitingleri düzenlenmesi istendi
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): "Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" - Milli egemenlik vurgusu
Amasya Genelgesi'nin Önemi: Kurtuluş Savaşı'nın gerekçesi, amacı ve yöntemi ilk kez açıklandı. İstanbul Hükümeti yetersiz görüldü, millet egemenliği fikri ortaya kondu.
Kongreler Dönemi
Özellik: Bölgesel (Doğu illeri)
- Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür
- Her türlü işgale karşı direnilecek
- Manda ve himaye kabul edilemez
- Temsil Heyeti seçildi (Başkan: Mustafa Kemal)
- Milli irade esas alınacak
Özellik: Ulusal (Tüm yurt)
- Erzurum kararları ulusal düzeyde kabul edildi
- Tüm cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" altında birleşti
- Temsil Heyeti tüm yurdu temsil yetkisi aldı
- Ali Fuat Paşa Batı Cephesi komutanı oldu
- Manda tartışmaları reddedildi
Kongrelerin Önemi: Erzurum bölgesel, Sivas ulusal karakterdedir. Bu kongreler, milli iradenin ortaya çıktığı ve milli mücadelenin meşruiyet kazandığı toplantılardır.
TBMM'nin Açılması
23 Nisan 1920'de Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldı.
Neden Ankara?
- İstanbul işgal altındaydı
- Coğrafi olarak merkezi ve güvenli konumda
- Demiryolu bağlantısı vardı
- Cephelere yakın mesafedeydi
TBMM'nin Özellikleri:
- Meclis Hükümeti sistemi benimsendi
- Güçler birliği ilkesi (yasama + yürütme)
- Mustafa Kemal, Meclis ve Hükümet Başkanı seçildi
- 1 Numaralı Kararname: "Hükümet kurmak zorunludur"
- 2 Numaralı Kararname: Geçici hükümet tanınmaz, padişah baskı altındadır
24 Nisan 1920: Mustafa Kemal TBMM Başkanı seçildi. Bu tarih aynı zamanda milli egemenliğin simgesi olarak "Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı" olarak kutlanmaktadır.
Cepheler ve Önemli Savaşlar
Savaşlar: Sarıkamış, Kars, Gümrü'nün alınması
Sonuç: Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920) - TBMM'nin imzaladığı ilk uluslararası antlaşma
Önemli Olaylar: Maraş, Urfa, Antep savunmaları (Şahin Bey, Sütçü İmam, Şehitkamil)
Sonuç: Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) - Fransa çekildi, Hatay hariç sınır çizildi
Ana cephe: En uzun ve en kritik cephe. Düzenli ordu burada savaştı.
Savaşlar: I. İnönü, II. İnönü, Kütahya-Eskişehir, Sakarya, Büyük Taarruz
Batı Cephesi Savaşları (Kronolojik)
TBMM'ye Karşı Ayaklanmalar
Kurtuluş Savaşı sırasında TBMM, hem dış düşmanlarla hem de iç ayaklanmalarla mücadele etmek zorunda kaldı.
Önlemler: Bu ayaklanmalara karşı Hıyanet-i Vataniye Kanunu (29 Nisan 1920) çıkarıldı ve İstiklal Mahkemeleri kuruldu.
Önemli Antlaşmalar
| Antlaşma | Tarih | Taraf | Önemi |
|---|---|---|---|
| Gümrü | 3 Aralık 1920 | Ermenistan | TBMM'nin ilk antlaşması. Doğu sınırı belirlendi. |
| Moskova | 16 Mart 1921 | Sovyet Rusya | Doğu sınırı kesinleşti. Diplomatik başarı. |
| Kars | 13 Ekim 1921 | Kafkas Cumhuriyetleri | Moskova Antlaşması'nın teyidi. |
| Ankara | 20 Ekim 1921 | Fransa | Güney sınırı belirlendi. İtilaf bloğu çatladı. |
| Mudanya | 11 Ekim 1922 | İtilaf Devletleri | Ateşkes. İstanbul ve Boğazlar TBMM'ye bırakıldı. |
| Lozan | 24 Temmuz 1923 | İtilaf Devletleri | Yeni Türkiye'nin kuruluş belgesi. Tam bağımsızlık. |
Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923)
Lozan'ın Önemi
Lozan Antlaşması, Kurtuluş Savaşı'nın diplomatik zaferidir. Sevr Antlaşması'nı geçersiz kıldı ve yeni Türk devletinin uluslararası alanda tanınmasını sağladı.
Türk Heyeti Başkanı: İsmet Paşa (İnönü)
Lozan'ın Kazanımları:
- Kapitülasyonlar tamamen kaldırıldı
- Düyun-u Umumiye (Osmanlı borçları) tasfiye edildi
- Azınlıklar Türk vatandaşı sayıldı
- Yeni Türkiye'nin sınırları çizildi
- Boğazlar uluslararası komisyona bırakıldı (1936 Montrö ile düzeltildi)
- Batı Trakya hariç tüm topraklar alındı
Çözülemeyen Konular:
- Musul: İngiltere ile ikili görüşmelere bırakıldı (1926'da kaybedildi)
- Hatay: Fransa mandası altında kaldı (1939'da Türkiye'ye katıldı)
- Boğazlar: 1936 Montrö Sözleşmesi ile tam egemenlik sağlandı
Milli Mücadele'nin Önemli İsimleri
Kurtuluş Savaşı'nın Sonuçları
- Anadolu işgalden kurtarıldı
- Sevr Antlaşması yırtıldı, Lozan imzalandı
- Saltanat kaldırıldı (1 Kasım 1922)
- Cumhuriyet ilan edildi (29 Ekim 1923)
- Yeni başkent Ankara oldu (13 Ekim 1923)
- Kapitülasyonlar ve Düyun-u Umumiye kaldırıldı
- Milli egemenlik ilkesi yerleşti
- Dünyada ezilen milletlere örnek oldu
ÖZET - Sınav İçin Hatırla!
- Mondros Ateşkesi: 30 Ekim 1918
- Samsun'a çıkış: 19 Mayıs 1919 (Milli Mücadele başlangıcı)
- Erzurum: Bölgesel, Sivas: Ulusal kongre
- TBMM açılışı: 23 Nisan 1920
- I. İnönü: İlk zafer, Londra Konferansı daveti
- II. İnönü: İtalya çekilmeye başladı
- Sakarya: 22 gün 22 gece, Gazi unvanı
- Büyük Taarruz: 26 Ağustos 1922, kesin zafer
- Mudanya: 11 Ekim 1922, ateşkes
- Lozan: 24 Temmuz 1923, bağımsızlık belgesi
- Cumhuriyet: 29 Ekim 1923
İlgili Konular
- I. Dünya Savaşı
- Mondros Ateşkesi
- Sevr Antlaşması
- Lozan Antlaşması
- Atatürk İlkeleri ve İnkılapları
- Cumhuriyetin İlanı
- Türk İnkılabı