Giriş/Çıkış Sistemi ve Pasaportun Uzun Tarihi: Osmanlı’dan EES’e

1. Kısa çağdaş arka plan: EES nedir ve ne zaman yürürlükte?

Avrupa Birliği'nin Entry/Exit System (EES), Schengen dış sınırlarından giriş ve çıkış yapan üçüncü ülke vatandaşlarının biyometrik ve idari verilerini merkezi olarak kaydeden dijital bir sistemdir. Sistem 12 Ekim 2025'te kademeli olarak uygulanmaya başlanmış ve 10 Nisan 2026'da tam operasyonel hâle gelmiştir; hedef, 90 günlük kısa süreli ikamet iznini ve vize sürelerini daha hassas izlemektir. EES, eu-LISA tarafından yönetilen ve üye devletlerin sınır noktalarındaki süreçleri standartlaştırmayı amaçlayan bir altyapıdır.

2. Neden bugün yeniden gündemde? Türkiye bağlamı

Türkiye kamuoyunda “giriş/çıkış sistemi” tartışması, Avrupa'ya seyahat edenlerin bekleme süreleri, biyometrik verilerin paylaşımı ve sınır kapılarındaki yeni uygulamalar nedeniyle yeniden yükseldi. EES'in uygulanması, sadece AB sınırları için değil; Türkiye'den AB'ye giden yolcuların da seyahat deneyimini, havalimanı prosedürlerini ve (dolaylı olarak) göç politikalarını etkiliyor. Bu bağlam, modern teknolojinin hareket özgürlüğü ile güvenlik arasındaki gerilimi nasıl yeniden tanımladığına dair bir pencere açıyor.

3. Hareketi kayıt altına almanın uzun geçmişi: Osmanlı mürur tezkeresinden 19. yüzyıla

Bugünkü pasaport ve biyometrik kayıtların kökleri, modern dönemin öncesine kadar uzanır. Osmanlı'da 'yol hükmü' türündeki belgeler, 19. yüzyıla gelindiğinde 'mürur tezkeresi' adıyla anılmaya başlamış; 1867'de başlayan düzenlemeler, 1884 ve 1894 nizamnameleri ve özellikle 1911 Pasaport Kanunu ile modern pasaport uygulamaları şekillenmiştir. Bu belgeler, bir yandan hareketi düzenlemek, bir yandan da güvenlik, vergi ve askerî seferberlik gibi devlet ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla kullanılmıştır.

4. Cumhuriyet dönemi: sınır idaresi ve yasal çerçeve

Cumhuriyet döneminde, Osmanlı mirası bir ölçüde muhafaza edilerek yeni pasaport uygulamaları ve konsolosluk hizmetleri örgütlendi. Türkiye'nin dış sınır uygulamaları, ulus-devlet ve modern bürokrasi kurma sürecinin bir parçası olarak gelişti; pasaportlar, kimlik, vatandaşlık ve hareket hürriyeti arasındaki yeni ilişkiyi somutlaştırdı. Aynı zamanda, sınır yönetimi pratikleri uluslararası anlaşmalar ve komşu ilişkileri ile şekillendi.

5. Teknolojinin dönüşümü: damga, fotoğraf, parmak izi, yüz tanıma

Pasaportlarda yaşanan değişim, basit mühür ve damgalardan fotoğrafın zorunlu hale gelmesine; parmak izi ve daha sonra yüz tanıma gibi biyometrik verilerin kullanımıyla devam etti. Bu dönüşüm, sadece belge güvenliğini artırmakla kalmadı; devletlerin hareketi izleme kapasitesini de kökten değiştirdi. EES gibi sistemler, bu teknolojik evrimin en güncel örneklerini temsil ediyor.

6. Gözetim, mahremiyet ve hukuki tartışmalar

Biyometrik verilerin merkezi kaydı, veri koruma, mahremiyet ve hukuki denetim taleplerini beraberinde getirdi. EES'in uygulanması sırasında Avrupa’da havaalanlarındaki gecikmeler ve yolcu şikâyetleri gündeme geldi; ayrıca hangi verinin hangi süreyle saklanacağı, hangi kurumların erişebileceği ve itiraz süreçleri tartışıldı. Türkiye'de ise benzer tartışmalar, Avrupa'da uygulamanın nasıl işlediğine dair gözlemler üzerinden yapılıyor.

7. Uygulama deneyimleri: gecikmeler, operasyonel sorunlar ve adaptasyon

EES'in kademeli devreye girmesiyle bazı havalimanlarında kontrol noktalarında gecikmeler rapor edildi. Gümrük ve sınır personelinin yeni sistemlere adaptasyonu, yolcuların bilgilendirilmesi ve ön kayıt uygulamaları gibi operasyonel konular öne çıktı. Bu tür geçişler tarih boyunca yeni kimlik teknolojilerinin her lansmanında tekrar eden bir örüntüdür.

8. Komşuluk ve jeopolitik boyut: Türkiye-AB ilişkilerinde sınır yönetiminin rolü

Sınır yönetimi, Türkiye-AB ilişkilerinde hem teknik hem siyasi bir araç oldu. 2016'da yapılan göç anlaşmasından bu yana, sınır güvenliği ve bilgi paylaşımı başlıca müzakere konuları arasında yer alıyor. EES ve buna benzer sistemler, teknik işbirliğinin ötesinde politik güven oluşturma ya da güç gösterme araçları olarak da kullanılabiliyor.

9. Gelecek sahası: hareketin kaydı, haklar ve tarihi perspektif

Geçmişte damga ve mühürlerle yürütülen hareket kontrolü bugün dijital parmak izleri ve yüz verileriyle yapılıyor. Tarihsel perspektif, hareketi düzenlemenin hem devlet kapasitesi hem de bireysel haklar açısından sürekli yeniden müzakere edilen bir alan olduğunu gösterir. EES, bu müzakerenin yeni bir aşamasını temsil ediyor; sorunlar ve çözümler de tarihsel bir süreklilik içinde anlaşılmalı.

10. Sonuç: tarihsel bakışla bugünü okumak

Yeni teknolojiler, eski devlet pratiklerinin bir devamı olarak görülebilir: hükümetlerin hareketi düzenleme ihtiyacı tarih boyunca var oldu; araçlar değişti. EES gibi sistemler, modern ülkelerin bu ihtiyacı nasıl dijitale taşıdığını gösteriyor. Tarih bize, hangi teknolojinin kullanıldığı değil; hareketi kontrol eden kurumlar, kurallar ve bu kuralların toplumsal etkilerinin ne olduğunun uzun vadeli sonuçları üzerinde düşünmemiz gerektiğini hatırlatıyor.

Sık sorulan sorular

EES ne zaman tam olarak uygulamaya girdi?

EES kademeli olarak 12 Ekim 2025'te uygulanmaya başladı ve 10 Nisan 2026'da tüm fonksiyonlarıyla tam operasyonel hâle geldi.

EES hangi verileri kaydediyor?

EES; pasaport bilgisi, seyahat tarihleri, fotoğraf ve parmak izi gibi biyometrik verileri kayıt altına alıyor ve bu veriler üye devletlerin yetkili makamları tarafından sorgulanabiliyor.

Osmanlı’da pasaport uygulaması ne zaman ortaya çıktı?

Osmanlı’da modern anlamda pasaport uygulamaları 19. yüzyılda şekillendi; 1867, 1884, 1894 düzenlemeleri ve özellikle 1911 Pasaport Kanunu önemli kilometre taşlarıdır.

EES Türkiye’de doğrudan uygulanıyor mu?

EES, Schengen bölgesine giren üçüncü ülke vatandaşlarını kapsar. Türkiye EES üyesi değildir; ancak Türkiye'den Schengen bölgesine seyahat eden vatandaşlar EES kapsamında olan kontrollerle karşılaşırlar.

Kaynaklar ve ileri okuma

• Entry-Exit System - Migration and Home Affairs - European Commission — European Commission, accessed 2026-09-07
• Entry Exit System: Smarter Borders from October 2025 — European External Action Service (EEAS) - Delegation to Türkiye, 2025-10-12
• The European Union’s entry/exit system (summary) — EUR-Lex — EUR-Lex (European Union Law), accessed 2026-09-07
• The Entry/Exit System: Implementation and first results — European Parliament Think Tank — European Parliament - EPRS, 2026
• Belgelerle Türk Turizm Tarihi / Devlet-i Aliyye (Osmanlı) Pasaportu — Anatolia: Turizm Araştırmaları Dergisi (DergiPark), 2022
• Diplomatic Archives of the Republic of Türkiye (Hazine-i Evrak - archive portal) — Republic of Türkiye Directorate for Diplomatic Archives, accessed 2026-09-07