Seleukeia Sidera’da 1.500 Yıllık Demirci Atölyesi: Antik Kentin Sanayi Bölgesi Nasıl Çalışıyordu?

Demirci atölyesi nerede bulundu?

Atölye, günümüzde Isparta’nın Atabey ilçesine bağlı Bayat köyü yakınlarında bulunan Seleukeia Sidera Antik Kenti’nin üretim alanında keşfedildi. Kent, antik Pisidia bölgesinin önemli yerleşimlerinden biriydi. Sistemli kazılar Süleyman Demirel Üniversitesi tarafından Kültür ve Turizm Bakanlığı adına yürütülüyor.

Kazı ekibi yalnızca anıtsal yapıları değil, kentin günlük yaşamını ve ekonomisini açıklayan mahalleleri de inceliyor. Demirci atölyesinin bir sanayi bölgesi içinde bulunması, ateş, duman, gürültü ve ağır malzeme taşımayı gerektiren üretimin konutlardan belirli ölçüde ayrıldığını düşündürüyor. Böylece keşif tek bir ustanın çalışma odasından daha fazlasını; kent ölçeğinde planlanmış bir üretim düzenini ortaya koyuyor.

Atölye hangi döneme tarihleniyor?

Buluntular ve mimari bağlam atölyenin milattan sonra beşinci yüzyılda kullanıldığını gösteriyor. Bu dönem Anadolu’da Roma İmparatorluğu’nun doğu bölümünün siyasi ve ekonomik ağırlığını sürdürdüğü, kentlerin üretim ve ticaret faaliyetlerinin devam ettiği bir zaman dilimidir. Bu nedenle atölye Geç Roma veya erken Doğu Roma bağlamında değerlendirilebilir.

Beşinci yüzyıl, antik kentlerin bir anda terk edildiği karanlık bir ara dönem değildi. Tarım araçları, yapı bağlantıları, silah ve bıçaklar, hayvan donanımları ve günlük kullanım eşyaları için demir üretimi hâlâ temel bir ihtiyaçtı. Seleukeia Sidera’daki atölye, bu ihtiyacın uzmanlaşmış zanaatkârlar tarafından karşılandığını somut biçimde gösteriyor.

Fırın, örs ve su havuzu nasıl bir üretim zinciri oluşturuyordu?

Demir işçiliğinde yalnızca bir ocak bulunması yeterli değildir. Metalin yüksek sıcaklığa çıkarılması, çekiçle biçimlendirilmesi, tekrar ısıtılması ve gerektiğinde hızla soğutulması gerekir. Atölyede bulunan üretim fırını, örs ve su havuzu bu işlemlerin art arda aynı mekânda gerçekleştirildiğini gösteriyor.

Kömür deposu da sistemin kritik parçasıydı. Usta, fırının sıcaklığını korumak için düzenli ve kuru yakıta ihtiyaç duyuyordu. Kızgın demir örs üzerinde dövülüyor, biçim verilen parça su havuzunda soğutuluyor ve ardından yeniden işlenebiliyordu. Mekânın bölümleri arasındaki ilişki, arkeologlara yalnızca hangi araçların kullanıldığını değil, ustanın atölye içinde nasıl hareket ettiğini de yeniden kurma olanağı veriyor.

Atölyede hangi demir eşyalar bulundu?

Kazılarda yarı işlenmiş nallar, çiviler, bıçaklar ve büyük demir parçaları bulundu. Yarı mamul ürünler özellikle önemlidir; çünkü bunlar mekânın yalnızca bitmiş eşyaların depolandığı veya satıldığı bir dükkân olmadığını, doğrudan üretim yapıldığını kanıtlar.

Nallar hayvan taşımacılığı ve tarımsal faaliyetlerle, çiviler yapı ve marangozluk işleriyle, bıçaklar ise ev, tarım ve zanaat hayatıyla bağlantılıdır. Büyük demir parçaları ham madde, yeniden işlenecek eski metal veya belirli bir ürün için hazırlanmış külçeler olabilir. Her parçanın işlevi yapılacak metalürjik ve kullanım izi analizleriyle daha ayrıntılı biçimde anlaşılacaktır.

Bu keşif neden Anadolu’da ender kabul ediliyor?

Antik kentlerde demir cürufu, çivi, bıçak veya fırın kalıntısı bulmak olağandışı değildir. Ancak üretim sürecinin bütün aşamalarını gösteren fırın, örs, yakıt alanı, soğutma havuzu ve yarı mamul ürünlerin aynı atölyede birlikte korunması daha enderdir. Birçok üretim alanı sonraki yapılaşmalar sırasında bozulmuş, metal parçalar yeniden eritilmiş veya taşlar başka yapılarda kullanılmıştır.

Seleukeia Sidera örneğinde mekânsal düzenin okunabilmesi, antik metal işçiliğini teorik bir şemadan gerçek bir çalışma alanına dönüştürüyor. Araştırmacılar fırının konumunu, hava akışını, yakıtın taşındığı güzergâhı, ustanın örs başındaki çalışma alanını ve soğutma işlemini aynı bağlam içinde değerlendirebiliyor.

“Sidera” adı gerçekten demirle mi bağlantılı?

Antik kaynaklarda kent Seleukeia Pisidias ve Roma döneminde Claudio Seleuceia gibi adlarla da anılır. Daha sonra kullanılan “Sidera” sıfatı demirle ilişkilendirilen bir anlam taşır. Yeni bulunan demirci atölyesi bu isimle dikkat çekici bir uyum oluşturuyor.

Ancak tek bir atölyenin bulunması, kentin adını kesin olarak demir üretiminden aldığını kanıtlamaz. Bunun için maden kaynakları, çok sayıda üretim alanı, cüruf yığınları, ticaret kayıtları ve uzun dönemli üretim kanıtlarının birlikte değerlendirilmesi gerekir. Şimdilik en güvenli sonuç, demir işçiliğinin en azından beşinci yüzyılda kentin ekonomik hayatında örgütlü bir yere sahip olduğudur.

Seleukeia Sidera nasıl bir kentti?

Seleukeia Sidera, Seleukos Krallığı döneminde kurulan veya yeniden düzenlenen Seleukeia adlı kentlerden biri olarak kabul edilir. Pisidia’nın iç kesimlerindeki konumu, yerleşimi bölgesel yollar, tarımsal üretim ve yerel kaynaklarla bağlantılı hâle getiriyordu. Roma döneminde de yaşamını sürdüren kentte kamusal yapılar, yerleşim alanları ve üretim bölgeleri bulunuyordu.

Son yıllardaki araştırmalar kentin yalnızca görülebilen merkezden ibaret olmadığını, çevresinde daha geniş bir yerleşim ve ekonomik alan bulunduğunu gösteriyor. Bu durum demirci atölyesini bağımsız bir keşif olmaktan çıkarıyor. Atölye, çevredeki çiftliklere, hayvan taşımacılığına, inşaat faaliyetlerine ve kent nüfusuna hizmet eden daha büyük bir üretim ağının parçası olabilir.

Demircinin günlük çalışma düzeni nasıldı?

Arkeolojik buluntular ustanın adını veya çalışma saatlerini söylemiyor; fakat mekânın düzeni günlük rutini tahmin etmeyi mümkün kılıyor. Kömür önce depodan fırına taşınıyor, körük yardımıyla sıcaklık yükseltiliyor, demir parça maşa ile çıkarılıyor ve örs üzerinde çekiçleniyordu. Parça birkaç kez fırına dönüyor, istenen biçim elde edildiğinde suya daldırılıyor veya kontrollü biçimde soğumaya bırakılıyordu.

Atölye muhtemelen tek kişinin çalıştığı sessiz bir oda değildi. Yakıt hazırlayan, körüğü işleten, parçaları taşıyan veya bitmiş ürünleri teslim alan yardımcılar bulunmuş olabilir. Demircilik yüksek sıcaklık, ağır çekiç darbeleri, duman ve kıvılcım nedeniyle deneyim ve koordinasyon gerektiren bir ekip işiydi.

Keşif antik teknoloji araştırmalarına ne kazandıracak?

Fırın duvarlarında ve zeminde yapılacak analizler ulaşılan sıcaklıkları, kullanılan yakıt türünü ve işlenen metalin niteliğini gösterebilir. Cüruf ve demir parçalarının kimyasal bileşimi cevherin hangi bölgeden geldiğini, metalin yerel olarak mı üretildiğini yoksa başka bir merkezden mi getirildiğini açıklayabilir.

Yarı mamul parçalar üzerinde yapılacak mikroskobik incelemeler dövme, kesme, kaynak ve ısıl işlem tekniklerini ortaya çıkarabilir. Böylece atölye yalnızca etkileyici bir kazı görüntüsü olarak kalmayacak; Doğu Roma döneminde hammadde tedariki, uzmanlaşma, iş bölümü ve bölgesel ticaret hakkında ölçülebilir veriler sağlayacaktır.

Türkiye’deki başka bir yeni keşfi okumak için Efes’te terk edilmiş Roma latrinine gömülen iki bebek yazımıza bakabilir; tarih, arkeoloji ve antik teknoloji içeriklerinin tamamına ODYOMUH arşivinden ulaşabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Seleukeia Sidera nerede?

Antik kent Isparta’nın Atabey ilçesine bağlı Bayat köyü yakınlarında, antik Pisidia bölgesinde bulunuyor.

Demirci atölyesi kaç yıllık?

Atölye milattan sonra beşinci yüzyıla, yaklaşık bin beş yüz yıl öncesine tarihleniyor.

Atölyede neler bulundu?

Demir üretim fırını, örs, kömür deposu, su havuzu, yarı işlenmiş nallar, çiviler, bıçaklar ve büyük demir parçaları bulundu.

Keşif neden önemli?

Üretimin farklı aşamalarına ait araçların ve mekânların birlikte korunması, antik bir demirci atölyesinin çalışma düzenini bütün olarak inceleme fırsatı veriyor.

Kaynaklar ve ileri okuma

• Anadolu Ajansı, “1,500-year-old blacksmith workshop uncovered at ancient city in Türkiye”, 24 Temmuz 2026.
• Süleyman Demirel Üniversitesi, Seleukeia Sidera Kazısı proje ve kazı bilgileri, 2026.
• Kültür ve Turizm Bakanlığı, Geleceğe Miras Projesi kapsamındaki Seleukeia Sidera çalışmaları.
• Daily Sabah, Seleukeia Sidera’daki demirci atölyesi keşfine ilişkin Anadolu Ajansı haberi, 24 Temmuz 2026.